گزارش نسیم امروز، در خراسان شمالی، آب دیگر صرفاً موضوعی مرتبط با کشاورزی یا تامین آب شرب نیست؛ بلکه به مسئله‌ای تعیین‌کننده برای آینده توسعه استان تبدیل شده است.

کاهش منابع آبی، نیاز روزافزون بخش‌های مختلف و تکرار دوره‌های خشکسالی در کنار خطر وقوع سیلاب، سیاست‌گذاران را به سمت تقویت زیرساخت‌هایی سوق داده که بتوانند بخشی از این فشار را مدیریت کنند.

در این میان، سدها یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت منابع آب محسوب می‌شوند. اکنون سه سد در استان در مراحل مختلف ساخت قرار دارند و سه طرح دیگر نیز در مرحله مطالعه است؛ مجموعه‌ای که در کنار هشت سد اصلی و ۱۱ بند انحرافی موجود، قرار است بخشی از نیازهای آبی و حفاظتی استان را پاسخ دهد.

مجموع ظرفیت مخازن هشت سد اصلی خراسان شمالی حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است؛ ظرفیتی که برای تامین آب شرب، پشتیبانی از کشاورزی و کنترل روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها به کار گرفته می‌شود. با این حال، وضعیت پروژه‌های جدید نشان می‌دهد توسعه زیرساخت‌های آبی استان همچنان با دو مسئله اساسی، یعنی زمان و تامین اعتبار، روبه‌رو است.

در میان پروژه‌های در حال اجرای استان، سد گلمندره بیشترین پیشرفت را دارد. این پروژه اکنون به ۹۵.۶ درصد پیشرفت فیزیکی رسیده و در فاصله اندکی از تکمیل قرار گرفته است.

گلمندره از طرح‌های مصوب سفر دولت به خراسان شمالی است که با هدف کنترل سیلاب‌های ورودی به جنگل گلستان، بهبود شرایط اراضی کشاورزی و ایجاد زمینه برای رونق اقتصادی منطقه اجرا شده است.

این سد از نوع خاکی با هسته رسی است و ارتفاع آن به ۶۱ متر می‌رسد. ظرفیت مخزن آن نیز ۲۸.۷ میلیون مترمکعب پیش‌بینی شده است.

با وجود پیشرفت بالای پروژه، گلمندره هنوز با مانع مالی مواجه است. تاکنون ۱۱ هزار و ۷۴۰ میلیارد ریال برای اجرای آن تامین شده، اما یک‌هزار و ۲۰۰ میلیارد ریال بدهی باقی مانده است.

به این ترتیب، تکمیل پروژه بیش از آنکه به عملیات گسترده عمرانی وابسته باشد، به تامین منابع مورد نیاز برای عبور از آخرین مرحله گره خورده است.

سد بش‌قارداش بجنورد در مقایسه با گلمندره فاصله بیشتری تا بهره‌برداری دارد، اما نسبت به دربند در وضعیت پیشرفته‌تری قرار گرفته است.

میزان پیشرفت فیزیکی این پروژه ۶۰.۳ درصد اعلام شده است.

هدف اصلی بش‌قارداش، تامین آب اراضی کشاورزی پایین‌دست و پشتیبانی از فعالیت‌های کشاورزی منطقه است.

این سد نیز از نوع خاکی با هسته رسی ساخته می‌شود و ظرفیت مخزن آن یک میلیون و ۸۰۰ هزار مترمکعب خواهد بود.

برای اجرای پروژه هشت هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز است، در حالی که تاکنون یک‌هزار و ۶۰ میلیارد ریال آن تامین شده است.

این فاصله مالی می‌تواند بر سرعت ادامه عملیات اثر بگذارد؛ به‌ویژه آنکه پروژه‌های آبی معمولاً به منابع مالی مستمر و تخصیص‌های منظم نیاز دارند

.

در سوی دیگر، سد دربند هنوز در مراحل ابتدایی ساخت قرار دارد و تنها ۸.۳ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.

اهمیت این پروژه اما تنها به حجم عملیات عمرانی آن محدود نیست. تامین آب شرب شهرهای آشخانه، آوا، پیش‌قلعه، قاضی و راز، در کنار کنترل سیلاب و مدیریت منابع آب، از اهداف اصلی ساخت سد دربند اعلام شده است.

ظرفیت مخزن این سد ۳۰.۶ میلیون مترمکعب پیش‌بینی شده و برای اجرای آن چهار هزار و ۲۰۰ میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز است. تاکنون یک‌هزار و ۷۰۰ میلیارد ریال از این منابع تامین شده است.

فاصله میان پیشرفت فیزیکی پایین و اعتبار مورد نیاز نشان می‌دهد که دربند برای عبور از مرحله آغازین و ورود به مراحل اصلی ساخت، بیش از هر چیز به استمرار تامین مالی نیاز دارد.

برنامه آبی خراسان شمالی به پروژه‌های در حال ساخت ختم نمی‌شود. مطالعات سه طرح دیگر نیز در حال پیگیری است؛ طرح‌هایی که در صورت نهایی شدن مطالعات، تامین اعتبار و عبور از مراحل اجرایی، می‌توانند بخشی از ظرفیت آبی آینده استان را افزایش دهند.

سد نیلوفر سنخواست با هدف تامین آب شرب و بهبود شرایط کشاورزی و اراضی پایین‌دست مطالعه می‌شود.

در اسفراین نیز مطالعات سد گراتی بازنگری شده تا امکان تامین پایدار آب شرب شهرها و روستاهای منطقه بررسی شود.

سد خرتوت نیز دیگر طرح مورد مطالعه است که تامین آب مورد نیاز بخش کشاورزی و آب شرب روستاهای منطقه را دنبال می‌کند.

آنچه در وضعیت سدهای خراسان شمالی دیده می‌شود، تصویری از یک مسئله دوگانه است: استان از یک سو به زیرساخت‌های جدید آبی برای مقابله با خشکسالی، تامین آب شرب و پشتیبانی از کشاورزی نیاز دارد و از سوی دیگر، تکمیل همین زیرساخت‌ها به منابع مالی قابل توجه و تخصیص منظم اعتبارات وابسته است.

نزدیک شدن گلمندره به پایان، در صورت تامین اعتبار نهایی، می‌تواند نمونه‌ای از اهمیت تعیین تکلیف پروژه‌های نزدیک به بهره‌برداری باشد؛ زیرا تزریق منابع به طرحی که بیش از ۹۵ درصد پیشرفت دارد، می‌تواند سریع‌تر از آغاز پروژه‌های جدید به نتیجه عملی منجر شود.

از سوی دیگر، توسعه سدسازی به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ نهایی به تنش آبی باشد. اگرچه سدها در تامین آب و کنترل سیلاب نقش دارند، اما کاهش مصرف، اصلاح الگوی کشت، بازچرخانی آب، مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی و جلوگیری از هدررفت نیز باید همزمان دنبال شود.

بنابراین، چالش اصلی خراسان شمالی فقط ساخت سدهای بیشتر نیست؛ مسئله مهم‌تر، ایجاد یک نظام یکپارچه برای مدیریت آبی است که بتواند میان نیازهای شرب، کشاورزی، محیط زیست و توسعه اقتصادی تعادل برقرار کند. در غیر این صورت، حتی افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی نیز ممکن است نتواند شکاف میان عرضه و تقاضای آب را در سال‌های خشک آینده پر کند.

گفتنی است: خراسان شمالی طی سال‌های اخیر همزمان با خشکسالی‌های دوره‌ای و افزایش فشار بر منابع آب، اجرای طرح‌های مختلف تامین و مدیریت منابع آبی را در دستور کار قرار داده است. هشت سد اصلی و ۱۱ بند انحرافی موجود استان بخشی از زیرساخت‌های این حوزه را تشکیل می‌دهند و پروژه‌هایی مانند گلمندره، بش‌قارداش و دربند نیز با اهداف متفاوتی از تامین آب شرب و کشاورزی تا کنترل سیلاب دنبال شده‌اند.

در کنار این طرح‌ها، مطالعه پروژه‌های جدید نشان می‌دهد سیاست‌گذاری آبی استان به دنبال افزایش ظرفیت زیرساختی برای سال‌های آینده است.