به گزارش نسیم امروز متن این یادداشت به این شرح است:

توسعه بدون آب، بیش از آنکه یک برنامه اقتصادی باشد، شبیه ساختن آینده‌ای بر زمینی ناپایدار است. هر کارخانه‌ای که قرار است ساخته شود، هر شهرکی که توسعه یابد، هر واحد مسکونی که به بهره‌برداری برسد و هر کشاورزی که بخواهد به تولید ادامه دهد، پیش از سرمایه، زمین و نیروی انسانی به یک عنصر حیاتی نیاز دارد: آب.

خراسان شمالی نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ استانی که در کنار ظرفیت‌های قابل توجه در کشاورزی، صنعت، معدن و گردشگری، با محدودیت منابع آبی و آثار خشکسالی‌های پی‌درپی روبه‌روست.

بنابراین پرسش اساسی این نیست که آیا باید برای توسعه استان برنامه‌ریزی کرد؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا می‌توان بدون تعیین تکلیف آب، برای توسعه پایدار خراسان شمالی برنامه نوشت؟

در سال‌های اخیر، مسئله آب در خراسان شمالی دیگر صرفاً به تأمین آب آشامیدنی شهرها و روستاها محدود نمانده است. آب اکنون به مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی و حتی جمعیتی تبدیل شده است.

وقتی منابع آب محدود باشد، کشاورز با کاهش تولید مواجه می‌شود، صنعت برای توسعه با محدودیت روبه‌رو می‌شود و سرمایه‌گذار نیز هنگام انتخاب محل اجرای طرح، به نخستین پرسش خود می‌رسد: آب مورد نیاز این فعالیت از کجا تأمین خواهد شد؟

در مرکز استان نیز طرح آبرسانی از منطقه پلنگ‌دره به بجنورد نمونه‌ای روشن از اهمیت این مسئله است. برای مرحله نخست این طرح مبلغ۱۶۰۰ میلیارد ریال سرمایه‌گذاری شده و برای ادامه مسیر نیز اعتبار قابل توجهی مورد نیاز است.

این ارقام نشان می‌دهد که تأمین آب پایدار، دیگر یک پروژه معمولی عمرانی نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت اصلی توسعه استان است.

در خراسان شمالی نمی‌توان درباره آب سخن گفت اما از کشاورزی عبور کرد. بخش مهمی از اقتصاد و معیشت مردم استان به کشاورزی وابسته است و همزمان این بخش یکی از اصلی‌ترین مصرف‌کنندگان منابع آب به شمار می‌رود.

راهکار آن، حذف کشاورزی نیست؛ بلکه تغییر الگوی آن است.

حرکت جدی به سمت کشت محصولات کم‌آب‌بر، توسعه آبیاری نوین، اصلاح روش‌های سنتی، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز و مهم‌تر از همه، پیوند دادن الگوی کشت با ظرفیت واقعی منابع آب می‌تواند بخشی از فشار موجود را کاهش دهد.

در واقع باید از کشاورز انتظار داشت «کمتر آب مصرف کند و بیشتر درآمد داشته باشد»، نه اینکه صرفاً از او خواسته شود مصرف آب را کاهش دهد.

یکی از خطاهای رایج در برنامه‌ریزی توسعه، نگاه جداگانه به صنعت و منابع آب است. هر واحد صنعتی جدید، پیش از ایجاد اشتغال و تولید، نیازمند تضمین زیرساخت‌های پایدار است.

بنابراین در خراسان شمالی لازم است پیش از صدور مجوز برای صنایع آب‌بر، ظرفیت منابع آبی منطقه، اثرات زیست‌محیطی و امکان تأمین پایدار آب بررسی شود.

در مقابل، استان می‌تواند مشوق سرمایه‌گذاری در صنایعی باشد که ارزش افزوده بالا و مصرف آب پایین دارند؛ سیاستی که همزمان به اشتغال، تولید و حفاظت از منابع آب کمک خواهد کرد.

توسعه شهرها و اجرای پروژه‌های مسکن نیز نمی‌تواند مستقل از ظرفیت آب دنبال شود. ساخت واحدهای مسکونی بدون پیش‌بینی آب پایدار، شبکه فاضلاب و زیرساخت‌های مرتبط، در نهایت هزینه‌های بیشتری را به مردم و دولت تحمیل خواهد کرد.

از این منظر، لازم است «آمایش آب» به یکی از پیوست‌های اصلی طرح‌های توسعه شهری و اقتصادی استان تبدیل شود؛ یعنی هیچ طرح بزرگی بدون پاسخ روشن به این پرسش که «آب آن از کجا تأمین می‌شود؟» وارد مرحله اجرا نشود.

راهکار آن ؛ عبور از مدیریت بحران به حکمرانی آب است.

خراسان شمالی برای عبور از بحران آب نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان است: تکمیل طرح‌های تأمین آب شرب، کاهش هدررفت شبکه، بازچرخانی آب، توسعه تصفیه‌خانه‌ها، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت از منابع زیرزمینی و استفاده هدفمند از آب‌های نامتعارف.

اما مهم‌تر از همه، استان به یک سند جامع حکمرانی آب نیاز دارد؛ سندی که مشخص کند در افق پنج، ۱۰ و ۲۰ ساله، آب مورد نیاز شرب، کشاورزی، صنعت و محیط‌زیست از کجا تأمین خواهد شد و چه فعالیت‌هایی با توجه به ظرفیت آبی هر منطقه مجاز یا غیرمجاز خواهد بود.

بنابراین با پذیرش این واقعیت که خراسان شمالی برای توسعه، بیش از هر چیز به «تغییر نگاه به آب» نیاز دارد را در اولویت هر برنامه ای قرار داد. آب نباید آخرین حلقه تصمیم‌گیری باشد که پس از تصویب پروژه‌ها به فکر تأمین آن بیفتیم؛ آب باید نخستین متغیر برنامه‌ریزی توسعه باشد.

اگر قرار است صنعت، کشاورزی، مسکن، گردشگری و جمعیت استان رشد کند، ابتدا باید ظرفیت واقعی آب مشخص شود.

توسعه‌ای که با توان اکولوژیک و منابع آبی منطقه هماهنگ نباشد، شاید در کوتاه‌مدت آمار پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها را افزایش دهد، اما در بلندمدت می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی برای استان ایجاد کند.

بنابراین پاسخ به پرسش عنوان این یادداشت روشن است که توسعه خراسان شمالی بدون حل مسئله آب ممکن است، اما توسعه پایدار بدون حل این مسئله ممکن نیست. اکنون زمان آن است که آب از یک «موضوع دستگاهی» به «مسئله اول توسعه استان» تبدیل شود.