به گزارش نسیم امروز، متن کامل این یادداشت به این شرح است.
گاهی که صدای رسانهٔ ملی در تالارِ نیایش بلند می‌شود، پرسشی بنیادین پیش می‌آید: چرا از میان این همه گنجینهٔ ادعیهٔ عالیة‌المضامین، برخی متونِ کم‌عمق و ضعیف‌السند بارها تکرار می‌شوند، اما شاهکارهای معرفتی و سندی کمتر به قاب تصویر و صدا درمی‌آیند؟
این پرسش، صرفاً یک گلایهٔ سلیقه‌ای نیست؛ مسئله‌ای است در تقاطع روایت‌شناسی رسانه، فلسفهٔ نیایش، معرفت‌شناسی دینی و روان‌شناسی سلامت که تأمل در آن، سیاست‌گذاری محتوایی رسانهٔ دینی را از سطح به عمق رهنمون می‌شود.
رسانهٔ دینی تنها «پخش‌کنندهٔ صدا» نیست؛ راویِ یک جهان معنایی است. هر دعایی که انتخاب می‌شود، یک «پیرنگ» و یک «افق انتظار» به مخاطب عرضه می‌کند. دعاهای عالیة‌المضامین - مانند آنچه در مصباح الزائر سید ابن طاووس پس از زیارت جامعه نقل شده و مشحون از مفاهیم اخلاص، امنیت و امید است - ساختار رواییِ «انسانِ نیازمند در برابر خدای غنی مطلق» را چنان بسط می‌دهند که مخاطب از سطح «خواستن» به «وجودی‌شدن» ارتقا یابد.
در مقابل، تکرار بی‌رویهٔ متون کم‌مایه، عملاً روایتِ نیاز را به روایتِ تکرارِ خنثی تقلیل می‌دهد و مخاطب را در حصارِ عادت نگه می‌دارد.
رسانهٔ متعهد، به‌جای «پر کردن آنتن»، باید معماریِ روایی نیایش را بر اساس غنای دلالی و تناسب با زیست‌جهانِ مخاطب طراحی کند.
تحلیل فلسفیِ زبان دعا نشان می‌دهد که خواسته‌های انسان در نیایشِ حقیقی، صرفاً تصورات ذهنی نیستند؛ بلکه حضور وجودی دارند. اگر زبان دعا با زبان سر متحد شود، الفاظ ، دیگر متکی به مفاهیم حصولی و ظنی نیستند، بلکه محصول نیازِ حقیقیِ حاضر در جانِ انسان‌اند.
نیایش، در سطح هستی‌شناختی، انسان را به مقام قرب می‌رساند و در سطح معرفت‌شناختی، خودآگاهی، ادراکات حسی، خیالی و عقلانی را به‌کار می‌گیرد. از این‌رو، انتخاب دعاهای «کم‌عمق» در رسانه، نه یک اشتباهِ سلیقه‌ای، بلکه مسدود کردنِ مسیرِ هستی‌شناختیِ قرب برای میلیون‌ها مخاطب است.
دعاهایی که «عالیه‌المضامین» خوانده می‌شوند، دقیقاً به این دلیل شایستهٔ توجه‌اند که زبانِ وجودی انسان را با حقیقتِ وجودیِ خداوند پیوند می‌زنند، نه اینکه تنها احساسات سطحی را تحریک کنند.
از منظر معرفت‌شناسیِ دین، دعا تنها یک «طلب» نیست؛ یک منبعِ معرفت است. در ادعیهٔ مأثوره، امام معصوم(ع) با کلماتی چون «رأیت»، «وجدت» و «ایقنت» سخن می‌گوید و هیچ‌گونه شک و تردیدی در آن راه ندارد؛ زیرا زبانِ دعا مبتنی بر علم حضوری و یقینِ واقعی است، نه ظن و گمان. این یقینِ معرفتی، سرمایهٔ اصلیِ رسانهٔ دینی است. وقتی رسانه متنی را با سندِ ضعیف و دلالتِ مبهم به‌طور مکرر عرضه می‌کند، عملاً معرفتِ نیایشیِ مخاطب را در سطح ظن متوقف می‌سازد و او را از یقینِ حضوری محروم می‌کند. در مقابل، رجوع به متونِ عالیة‌المضمون و مستند، معرفتِ دینیِ مخاطب را از «شنیدنِ اخبار» به «شهودِ قلبی» ارتقا می‌دهد.
پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهند که دعا و نیایش، اضطراب و افسردگی را کاهش می‌دهد و به‌ویژه در ترکیب با سایر مناسک، اثری معنادار بر آرامش روانی دارد. مکانیسم این اثر، صرفاً «تخلیهٔ هیجانی» نیست؛ بلکه اتصال به یک حامی مقتدر و بازتعریفِ شناختیِ مشکلات در چارچوبی معنادار است.
دعاهای عمیق و مستند، به دلیل داشتن ساختار معرفتیِ منسجم، این انسجامِ روانی را تقویت می‌کنند؛ اما متونِ سطحی و تکراری، در بلندمدت ممکن است به نوعی بی‌حسیِ آیینی بینجامند .
رسانهٔ ملی، با انتخاب آگاهانهٔ متونِ غنی، می‌تواند نیایش را از یک «عادتِ صوتی» به یک مداخلهٔ روانیِ مثبت و پایدار تبدیل کند.
بر اساس مقدمهٔ محدث قمی در مفاتیح‌الجنان، ایشان تنها ادعیه‌ای را آورده که سند دارد و آنچه سندش به نظرش نرسیده را ذکر نکرده است؛ با این حال، صحت و اعتبار هر دعا باید جداگانه بررسی شود.
این بدان معناست که صرفِ حضور یک دعا در مفاتیح، ضامنِ قوتِ سند و عمقِ دلالت آن نیست. رسانهٔ ملی که خود را «امانت‌دارِ معارف» می‌داند، مسئولیت مضاعف دارد: نه‌تنها باید از متونِ ضعیف‌السند پرهیز کند، بلکه باید دلالتِ محتوایی را نیز با نیازِ زمانه و سطحِ مخاطب بسنجد. تکرارِ متونِ «کم‌عمق» به‌جای شاهکارهای عالیة‌المضمون، نشانهٔ ضعفِ مهارتِ انتخاب و کم‌اطلاعی از گنجینهٔ معارف است، نه یک سیاستِ فرهنگیِ مدبرانه.
جمع‌بندی: بازنگری در سیاستِ انتخاب، «بازگشت به عمق»
آنچه رسانهٔ ملی بدان نیاز دارد، بازنگری در سیاستِ بسته و سطحیِ انتخاب دعا است. این بازنگری، نه یک «توصیهٔ سلیقه‌ای»، بلکه یک ضرورتِ معرفتی، روانی و رسانه‌ای است. رسانه باید از «تکرارِ متونِ کم‌مایه» فاصله بگیرد و به‌سراغ ادعیهٔ عالیة‌المضامین و مستند برود؛ متونی که هم سند دارند، هم دلالت، و هم توانِ ایجادِ تحولِ وجودی در مخاطب. تنها در این صورت است که صدای نیایش از رسانه، به جای «پر کردنِ آنتن»، پر کردنِ جان خواهد کرد.
